We doen het allemaal. Niets kan zo verleidelijk zijn als een avondje ongeremd praten over personen die er zelf niet zijn. Roddelen heeft een slechte naam, omdat de inhoud van roddels vaak niet bepaald positief is. De meningen die we via roddels over anderen delen, willen we meestal liever niet ten gehore brengen aan de persoon in kwestie. En als dat wel gebeurt, dan voelen we ons betrapt. Op het eerste gezicht lijkt roddelen vooral een nare eigenschap te zijn waar de wereld beter van zou worden als we het achterwege zouden laten. Toch is het logisch en belangrijk dat we het zo hardnekkig blijven doen. Want roddelen heeft in onze complexe samenleving en dus ook op ons werk een aantal belangrijke functies. Dit artikel behandelt er vijf.

Is taal uitgevonden om te kunnen roddelen? 

Wist je dat we tweederde van onze verbale communicatie besteden aan praten over anderen? Groepssocialisatie is oeroud en we delen het met alle andere sociale diersoorten. Ons sociale leven is in de loop van de miljoenen jaren evolutie echter immens complex geworden. We kunnen als enige diersoort groepen vormen met allerlei soortgenoten, zonder dat we aan hen verwant hoeven te zijn. Dit legt een enorme druk op de manier waarop we met elkaar moeten kunnen communiceren. We hadden steeds geavanceerdere manieren nodig om gedetailleerde en ingewikkelde boodschappen naar elkaar over te kunnen brengen. Taal is het perfecte communicatiemiddel om aan deze behoefte te kunnen voldoen. En door te roddelen, gebruiken we de taal om ons ingewikkelde groepsleven in banen te leiden.

De vijf functies van roddelen.

Roddelen geeft op verschillende manieren houvast in ons complexe groepsleven. We gebruiken roddels als informatiebron, als statusverhoger en als bindmiddel.

1. Roddels als informatiebron over de ander

We willen in onze groepen weten wie tot onze groep behoort en wat we aan hem hebben. Uit deze informatie kunnen we bepalen hoe we ons tegenover deze persoon moeten gedragen. Staat hij hoog of laag in aanzien? Kan ik de baas spelen of moet ik op mijn tellen passen? Met wie is hij vriendjes en wie heeft een hekel aan hem? Roddels verschaffen antwoorden op deze vragen en we slaan het allemaal op in onze personen-encyclopedie in ons brein. Deze encyclopedie hebben we allemaal (zelfs kippen hebben een simpele encyclopedie voor hun groepsgenoten) en hij herbergt alle informatie die we over losse personen hebben verzameld. Zowel uit de eerste hand, als de roddels die we over deze persoon horen. Als we de persoon in kwestie tegenkomen, dan zoekt ons brein automatisch de pagina van deze persoon op in onze encyclopedie en we handelen naar de informatie die we hebben verzameld.

De informatie die we over anderen verzamelen geven ons ook inzicht over de relaties die tussen groepsleden spelen. Als Patrick met Kees ruzie heeft gehad, willen we allemaal weten hoe het is afgelopen. En als John met Roos in de kroeg heeft gezeten, dan speculeren we erop los of er meer speelt tussen die twee. Roddels verschaffen ons informatie over de laatste stand van zaken over de lijntjes en anti-lijntjes die tussen groepsleden actief zijn. En omdat die informatie met de minuut kan veranderen, zijn we erop gebrand dat we up to date blijven. Deze informatie kunnen we weer gebruiken om sociaal te schaken. Actuele kennis over de onderlinge verhoudingen geeft ons houvast om te bepalen wie we wel en wie we niet moeten benaderen om onze eigen doelen binnen de groep te verwezenlijken.

2. Roddels als informatiebron over jezelf

In onze mensengroepen willen we niet alleen zoveel mogelijk informatie verzamelen over onze groepsleden. We willen vooral ook weten wat andere groepsleden over ons denken. Deze informatie geeft ons een beeld over hoe onze groepsleden ons zien, op welk vlak we aanzien hebben en op welk vlak niet. Deze informatie geeft ons een leidraad over hoe we ons in de groep het beste kunnen gedragen om geaccepteerd te worden en om onze status te vergroten. Als we erachter komen dat groepsleden ons waarderen om het feit dat we geen blad voor de mond nemen, dan laten we vaak meer van dit gedrag zien. Zo ontstaan niches en rollen in groepen op een natuurlijke wijze. De bekende dwarsligger? Die ontdekt zijn rol gaandeweg door de informatie die hij over zichzelf verzamelt. 

We verzamelen informatie over onszelf via 2 manieren:

1.     We lezen gedachten van anderen. We zijn van nature geneigd om de gedachten van anderen te raden aan de hand van kleine cues (gezichtsuitdrukking, intonatie, gedragingen), zodat we een beeld krijgen hoe de ander over ons denkt. Hier zijn we relatief goed in. Niet perfect, maar ons brein vindt het goed genoeg om er conclusies aan te verbinden.

2.     Een andere effectieve manier is om informatie los te peuteren via anderen. Bij persoon B kunnen we vissen wat persoon A over ons heeft gezegd. ‘Heb jij Piet net gesproken? Heeft hij nog iets over mij gezegd……?’ Roddels zijn hiervoor een zeer nuttige informatiebron. 

3. Roddels als informatiebron over de heersende groepsnormen.

Roddelen is alleen leuk als degene tegen wie je roddelt het met je eens is. Als de ontvanger jouw roddels ontkracht of aangeeft niet aan je kant te staan, dan neemt je enthousiasme in je verhaal al snel af. Je stopt met roddelen, buigt je roddel wat bij naar acceptabeler maatstaven of je trekt je keutel helemaal in. Door te roddelen ontdek je welke overtuigingen in de groep op medestand kunnen rekenen en welke overtuigingen je beter voor jezelf kunt houden. Ben je de enige die er zo over denkt of heb je onder de tafel een hele zwerm aan medestanders? Overtuigingen die geen medestanders krijgen zullen uitdoven. Overtuigingen die in de groep wel worden omarmd, worden juist via roddel verder bekrachtigd. Gemeenschappelijke groepsnormen worden dus via roddel bekrachtigd en door nieuwe leden overgenomen.

4. Roddels als middel om je status te verhogen ten opzichte van anderen.

Bij een groep horen is belangrijk, maar het is niet ons enige doel. We hebben ook een natuurlijke behoefte om beter te zijn dan andere groepsleden. En dat is niets om ons voor te schamen, want deze neiging maakt dat wij als mensen zo getalenteerd zijn in het verdelen van nuttige rollen binnen een groep. We willen allemaal ergens de beste in zijn, dus uiteindelijk vinden we een rol die ons de nummer één maakt.

Met anderen concurreren, dat doen we niet alleen door anderen te overtroeven. Roddelen is een effectieve manier om je imago ten opzichte van andere groepsleden op te poetsen. Of om je status ten opzichte van een potentiële bedreiger te beschermen. Roddels kun je namelijk heel goed gebruiken om jezelf wat morele veren in je achterste te steken. Niet zelden gaan roddels over iets dat je aan anderen afkeurt. Vaak voeg je er dan aan toe hoe je het zelf beter zou hebben gedaan.

‘ Heb je al gehoord wat Janien heeft gedaan? Nou, wat vind jij daar nou van? Ik zou dat toch echt anders hebben opgelost…..’

Dit is allemaal status-praat; je wisselt je eigen normen en waarden uit en gaat hierin boven degene staan over wie je roddelt. Het is een mooie kans om jezelf in de positieve schijnwerpers te zetten en je status op dat gebied kracht bij te zetten.

5. Roddels als bindmiddel en steunzoeker

Roddelen is een effectieve manier om verbinding met anderen te vergroten. Je toetst hoe de ander staat ten opzichte van het gedrag van anderen en je toetst ook in hoeverre deze persoon jouw mening over de ander deelt. Heb je een medestander, dan is de kans groot dat je ook je volgende mening of incident graag deelt met dezelfde luisteraar. Naar verloop van tijd weet je haarfijn wie je wel, en wie je niet met je roddels moet verblijden. En daarbij geldt ook nog dat de roddels over persoon A bij je buurvrouw wel in goede aarde vallen, maar je roddels over persoon B toch beter kunt bewaren voor de buurman aan de andere kant van de gang.

Roddelen is dus een manier om coalities te vormen. We voelen aantrekkingskracht tot de mensen die onze overtuigingen delen en we zoeken steun bij hen als we ons door anderen bedreigd, miskend of aangevallen voelen.

‘We moeten niet over, maar mét elkaar praten’! is een loos streven.

Roddelen herbergt dus een schat aan informatie. We komen allerlei details over onze groepsleden te weten, we achterhalen hoe anderen over ons denken, het geeft ons actuele informatie over de onderlinge verhoudingen, het versterkt onze groepsnormen, we kunnen het inzetten om onze status op te poetsen én het helpt ons om verbinding met en steun van anderen te vergroten. Ineens is het helemaal niet zo gek dat we 2/3 van ons taalgebruik besteden aan roddelen. De veel gehoorde missie: ‘We moeten niet óver elkaar, maar met elkaar praten’ is daarom gedoemd om te falen. Daarvoor is roddelen veel te belangrijk voor ons.

Investeer in goede koffie-machines, praathoekjes en online communicatietools.

Het is van belang dat ook in bedrijven men de noodzaak van roddelen begrijpt en omarmt. Alle bewuste pogingen die je onderneemt om het roddelen in te dammen, zullen op teleurstellingen uitlopen. Het zou hetzelfde zijn als je een konijn wilt weerhouden van het graven van holen. Sterker nog; organisaties doen er goed aan om het roddelen te ondersteunen door veel roddelmomenten mogelijk te maken en snelle communicatiekanalen te faciliteren. Want roddelen is een effectieve manier om de gemeenschappelijke gedragsnormen van de groep te versterken. En gemeenschappelijke normen leiden weer tot verbinding en eenheid in het team. Personen die hoog in aanzien staan – ook wel sleutelmedewerkers genoemd- hebben door de vele contactmomenten met anderen veel kans om hun overtuigingen te delen. Juist door de roddelmomenten te ondersteunen en aan te moedigen, creëer je een manier om je bedrijfscultuur via je sleutelmedewerkers te beïnvloeden. Een goede reden om dus eindelijk een échte bonenkoffiemachine aan te schaffen. Of twee.

Roddelen vormt pas een probleem als de context dit toelaat.

Roddelen kan zeker nare vormen aannemen. Denk aan uitsluiting van individuën, pesten op het werk en kampvorming binnen teams. Toch zeggen deze praktijken niet direct iets over het roddelen zelf, maar des te meer over de context die het pestgedrag of buitensluiting uitlokt. 

Enkele voorbeelden:

1.    Kampvorming in teams gebeurt onder andere in de situatie dat er geen helder gemeenschappelijk doel is om een team te zijn (e.g. de groepsmissie ontbreekt). Dit heeft invloed op het groepsgedrag binnen het team. Teams splitsen dan op in losse groepen met eigen normen en waarden. De samenwerking verslechtert door het wij-tegen-zij effect (in de wetenschap ook bekend als het between-group contrast effect) en dit wordt via roddelen versterkt.

2.    Uitsluiting en pesten op het werk kan onder andere te maken hebben met een verkeerde verdeling van talent in een team. Nieuwe teamleden worden niet als toegevoegde waarde, maar als last of bedreiging gezien. Er heerst concurrentie binnen het team, mensen voelen zich in hun status bedreigd en proberen teamleden buitenspel te zetten. Dit geeft frictie tussen individuele teamleden en het is een verstoring van de bedrijfscultuur op micro-niveau. Invloedrijke groepsleden die zich bedreigd voelen kunnen via roddels hun rivalen afzonderen van de rest. Het ligt op de loer als het team zelf geen invloed heeft op het aannemen van nieuwe collega’s en als de macht tussen leiders en volgers ongelijk verdeeld is.

Kijk om je heen als roddelen in jullie cultuur de sfeer bepaalt.

Een roddel-cultuur is geen pretje. Je loopt dan rond met een gevoel dat wat er boven tafel wordt gezegd, onder de tafel weer geheel een eigen leven leidt. Probeer in dat geval te achterhalen wat de functie van het roddelen is. Groepen die veel onder elkaar roddelen sluiten hiermee de gelederen voor buitenstaanders en bestendigen hun interne banden door over de buitenstaanders te roddelen. Het onderliggende gevoel dat in deze groepen heerst is doorgaans angst. Angst voor verlies van veiligheid of angst voor verlies van status. Vaak hebben groepen daar een aanwijsbare reden voor. Wees nieuwsgierig naar de context van deze groepen en begin daar ook je zoektocht naar de juiste interventies. Roddels zijn hiermee een zeer nuttige informatiebron.

Maak dus niet de fout door communicatietrainingen in te huren om het roddelen in te dammen. Je probeert dan een konijn af te leren om holen te graven. En dat zal- niet geheel verrassend- vergeefse moeite zijn.