Het 3 lagen cultuurmodel is nog jong, maar de belangstelling groeit. Het is een tegendraads model, dat steeds meer enthousiaste ambassadeurs en nieuwsgierige bedrijven aan zich bindt die hun bedrijfscultuur willen doorgronden en beïnvloeden vanuit een nieuw verfrissend perspectief. Mensen vinden het interessant dat dit model de context centraal zet en veel minder de nadruk legt op de leerbaarheid en trainbaarheid van (groeps)gedrag. Dit model is niet uit het niets ontstaan, er ging een crisis aan vooraf. Ik moest eerst van een geloof afstappen dat het fundament onder mijn opleiding, mijn praktijk en mijn verdienmodel was: het idee dat persoonlijkheid van mensen wordt bepaald door hun opvoeding.

Als psycholoog ben ik vanaf het begin opgevoed met het idee dat de persoonlijkheid van mensen voor een belangrijk deel wordt bepaald door de opvoeding van hun ouders. Vanaf het eerste moment dat ik met psychologie in aanraking kwam; op de universiteit, binnen de GGZ, de eerstlijnszorg….. altijd had ik geleerd over de vanzelfsprekende connectie tussen persoonlijkheidsontwikkeling en opvoeding. Ik heb door de jaren heen tientallen mensen behandeld, gecoacht, gediagnosticeerd. Toen ik 5 jaar geleden voor mezelf begon, was mijn hele coachpraktijk gestoeld op deze overtuiging. Ik las er boeken over, kreeg supervisie en ben een half jaar in leertherapie geweest. Ik heb de relatie met mijn eigen ouders met een psychotherapeut binnenste buiten gekeerd, want een goede psycholoog weet toch in ieder geval haarfijn hoe het met hem of haarzelf gesteld is van binnen.

Een geloof is heel lang het enige antwoord op onze ervaringen…. tot het niet meer past.

Herken je dat? Je hebt jarenlang een bepaald geloof, een bepaalde overtuiging. En de perceptie van de wereld om je heen kun je prima buigen naar het geloof dat in je hoofd zit. Maar dan merk je gaandeweg dat het steeds moeilijker wordt om je ervaringen in dat geloof te proppen. Ze wijken gewoon teveel af, je moet er teveel aan bijvijlen om het nog kloppend te maken. En dan… op een dag besluit je om je geloof af te werpen en een nieuwe overtuiging te omarmen die je ervaringen in de wereld beter past. Dit overkwam mij ruim een jaar geleden. En het was een schok. Vanuit deze nieuwe overtuiging is het 3 lagen cultuurmodel ontstaan.

Het model is ontstaan toen ik mijn gekoesterde overtuiging losliet dat onze persoonlijkheid wordt bepaald door de relatie met en opvoeding van onze ouders.

……..WAT?!

Het 3 lagen cultuurmodel is ontstaan toen ik de overtuiging losliet dat onze persoonlijkheid wordt bepaald door onze opvoeding.

Vanuit mijn oude geloof heb ik op LinkedIn talloze artikelen geschreven, waarvan dit artikel op LinkedIn over leiderschap mijn meest gelezen artikel was. Ik heb ze op mijn feed laten staan, want ze blijven toch een onderdeel van mij. Maar ik geloof er niet meer in. Net zo min als dat ik nog in mijn ‘persoonlijke gebruiksaanwijzingen’ geloof. Deze gebruiksaanwijzingen schreef ik voor mijn cliënten voor houvast. Mooie kaartjes in een mooi doosje met inzichten uit de coachingsessies. De kaartjes bevatten teksten over wie zij waren, waar zij vandaan kwamen en hoe zij zichzelf beter konden begrijpen. Ze waren geschreven vanuit liefde voor mijn vak en vanuit een volle overtuiging. Maar gaandeweg ging er iets knagen.

  • Want ik merkte dat mijn cliënten de kaartjes altijd helpend vonden. Ik kon hun huidige gedrag en problemen altijd haarfijn plaatsen in hun eigen ontwikkelgeschiedenis. Steeds meer kreeg ik het gevoel dat ik een verhalenschrijver werd. Het was een houvast voor hen, dat kreeg ik steeds weer terug. Maar het gaf me ook besef hoeveel macht ik had. De sessies over vroeger konden bij de cliënt tot hele heftige conclusies leiden over de relatie met zijn of haar ouders. Maar klopte dit wel? En wie was eigenlijk bij dergelijke conclusies gebaat? Ik kreeg last van mijn geweten.
  • Ik kon niet ontkennen dat er eigenlijk maar één soort traject écht duurzame gedragsverandering tot gevolg had; dit waren altijd de trajecten waarin de cliënt een belangrijke keuze maakte. Een nieuwe baan, een nieuwe relatie; een belangrijke verandering van de context. Mensen die in hun oude context bleven, trokken vaak gaandeweg de conclusie: Tja, ik zal het toch echt zelf moeten doen, of: ik heb het nu meer geaccepteerd. Daar is niets mis mee, dat zijn prima conclusies. Maar het maakte dat ik me afvroeg of duurzame gedragsverandering door erover te praten eigenlijk wel mogelijk is. Gaat het niet veel meer over de context en veel minder over vrede vinden in ons verleden? Wat hebben we eigenlijk aan al dat gewroet en begrijpen hoe we ‘zo’ zijn geworden? Ik vond het steeds moeilijker om daar een goed antwoord op te geven.
    De ‘aardbeving’ die Judith Harris heet.

Vanuit mijn knagende gevoel ging ik op zoek. Ik ging andere boeken lezen, bereid om mijn overtuigingen onder de loep te nemen. Van het ene boek viel ik in het andere en gaandeweg stuitte ik op het werk van Judith Harris. Na iedere pagina die ik omsloeg klikte er iets in mijn hoofd. Tot ik op een avond opkeek uit het inmiddels beduimelde boek ‘The Nurture Assumption’ en tegen mijn man zei:

‘Hè? Wist je dat onze persoonlijkheid niets te maken heeft met de relatie met onze ouders?

Hij zal wel plichtgetrouw naar mijn geraaskal hebben geluisterd, want zo’n lieverd is het zeker. En waar hij daarna weer oppakte waar hij mee bezig was, kon ik alleen maar voor me uit kijken. Ik realiseerde me wat dit betekende. Als ik niet meer geloofde wat ik geloofde, dan sloeg mijn werk nergens meer op. Werk waar ik jarenlang mijn brood mee had verdiend, uren studie in had gelegd… het was een schok. En ik voelde me niet direct bereid om dat onder ogen te zien.

De mailwisseling.

Ik heb haar boek drie keer gelezen en tussendoor vaak weggelegd. Maar mijn oude overtuiging verloor rap terrein; ik kon mijn werk niet meer met de overtuiging doen die ik gewend was. Er was geen weg terug. Ik heb daarna haar andere boek ‘No Two Alike’ nog vaker gelezen. Ik heb het werk van Steven Pinker gelezen (of nou ja, ik heb me erdoor geworsteld) en gaandeweg merkte ik een enorme dankbaarheid die ik omgezet heb in de volgende mail die ik naar Judith Harris stuurde:

“Dear Ms Harris,

I read your books and I feel a strong urge to thank you for writing them. It finally makes sense, this nagging feeling that something was wrong with the things I was taught.

I am a psychologist from the Netherlands and I have treated a lot of people, with the same theories in my backpack that you criticise. Your books give me a reason to let them go and look for ways to spread the knowledge that you have offered and to practice them in my daily job. It also feels a bit lonely, because the need to hold on to these old theories is very strong in my surroundings. It’s hard to talk about it, without offending people. I wanted to thank you for your braveness to speak up and come op with an outstanding alternative theory about personality development. Everything falls into place now. I don’t know yet where it will lead me, but the energy to search for a new path in the holy lands of psychology is floating. You have made that possible and it means a lot to me.

I hope you are doing well.

Sincerely, Inge”

Ik had niet eens een antwoord verwacht, maar 2 weken later kreeg ik haar antwoord in de mail. Ze schreef me het volgende.

“Dear Inge,

Please forgive my delay in replying to your mail. I was very glad to hear that my books caused you to re-think some of the worn-out (and incorrect) ideas about child development en personality that you were exposed to during your training. Your willingness to “let them go and look for ways” to spread your new knowledge gives me hope for the future of psychology.

Yes, I can understand that your path might be lonely. In my case, it didn’t require braveness because I was isolated, working at home, with nobody to contradict me but my husband, (and he didn’t contradict me!). But because you have colleagues, more braveness will be required of you. You’ll have to feel your way carefully, realizing that you won’t be able to change people’s minds overnight — or at all, in many cases.

Thank you very much for writing to me — mail like yours makes me feel that the time and effort I put into those two books wasn’t wasted and won’t be forgotten — at least not right away!

Wishing you good luck in whatever you decide to do,

Judy (Judith Rich Harris)”

Een nieuw geloof betekent een nieuw begin.

Een geloof loslaten dat je jarenlang hebt gekoesterd, dat gaat niet zonder slag of stoot. In mijn geval betekende het opnieuw naar de tekentafel gaan. Mijn businessmodel omgooien en kijken hoe ik mijn nieuwe inzichten kon gieten in een concept dat echt iets kan toevoegen voor bedrijven. Het 3 lagen cultuurmodel is hieruit geboren. En dat ik dit kindje van de daken wil schreeuwen dat blijkt: Je kunt er alles over vinden in mijn artikelen, het animatiefilmpje en mijn website. En daar komen de 2 gratis e-books die je kunt downloaden nog bij. Het maakt mij niet uit wat je wilt weten, ik wil er je alles over vertellen. Het loslaten van mijn oude geloof heeft me enorm veel ruimte gegeven om nieuwe ideeën en ‘aha’- momenten op te doen. Om nieuwe antwoorden te vinden op cultuurvraagstukken die in bedrijven maar steeds de kop op blijven steken. De vele berichten die ik krijg van mensen die zich geïnspireerd voelen, het groeiende aantal mensen dat mijn workshops en lezingen bijwoont en de moedige bedrijven die met het model aan de slag gaan; zij maken deze missie de moeite waard om ook al die momenten door te komen dat ik twijfel en me afvraag waar ik in vredesnaam mee begonnen ben.

Durf je eigen gekoesterde aannames ter discussie te stellen.

Aannames en theorieën zijn nooit heilig. Ze zijn waar voor jou totdat je zelf overtuigende bewijzen vind voor het tegendeel. Maar je vindt pas bewijzen tegen je eigen overtuigingen als je bereid bent om ze ter discussie te stellen. Als aannames persoonlijk worden, als je er je status aan ophangt en je verdienmodel ervan afhangt, dan wordt je een fanatieke bewaker ervan. Ik heb dit ook gemerkt aan de soms ferme reacties, nieuwsbrieven en blogs die ik voorbij heb zien komen in reactie op mijn artikel over het met rust laten van de onderstroom. Mijn opvattingen waren volgens sommige lezers ‘belachelijk’, ‘gevaarlijk en wreed’ en getuigden van ‘onwetendheid en een gebrek aan ervaring’.

Dit artikel is bedoeld om je uit te nodigen. Om met mildheid naar je eigen overtuigingen te kijken en jezelf de vraag te stellen: ben ik bereid om mijn aannames ter discussie te stellen, ook als ik deze al heel lang voor waar aanneem? Ook als mijn verdienmodel ervan afhangt? Ook als ik er al heel veel tijd, energie en overtuigingskracht in heb gestopt en als iedereen om me heen bevestigt dat ze waar zijn? Want die bereidheid hebben we nodig om te leren van onze ervaringen en onze miskleunen. Om niet steeds vast te houden aan dezelfde strategieën en stokpaardjes. Om nieuwsgierig en kritisch te blijven over de lange termijn effecten van onze diensten en producten. Het loslaten van oude vertrouwde overtuigingen kan een enorme aardbeving veroorzaken, maar legt daarna nieuwe wegen bloot.

Het 3 lagen cultuurmodel als flexibel denkraam voor cultuurverandering.

Het 3 lagen cultuurmodel mag nooit een strategie, een protocol of een ‘verander-traject’ worden. Het is een denkraam, gebouwd op hypotheses die mogen veranderen als er andere hypotheses worden gevonden die de werkelijkheid beter lijken te passen. Voor nu is het hoofdzakelijk gebouwd op de theorie die Judith Harris in haar 2 boeken heeft voorgesteld, zoals ik haar werk heb geïnterpreteerd. Maar ook haar inzichten mogen getoetst en weerlegd worden, precies zoals zij zelf voorstelt. Het 3 lagen cultuurmodel moet altijd scherp blijven op haar doel: het beter leren begrijpen van groepsgedrag in organisaties en bestuurders leren hoe zij de context van hun bedrijf hier slim op aan kunnen passen. Daar ben ik de bewaker van. En mijn stokpaardjes, mijn reputatie en verdienmodel zullen daar altijd ondergeschikt aan blijven, hoe lastig dat soms ook is.

Ben je getriggerd door de uitspraak in de titel en ben je nieuwsgierig over het verhaal hierachter? Judith Harris zelf is de enige aangewezen persoon om je meer te vertellen over haar zorgvuldig onderbouwde werk. Laat je uitnodigen om je overtuigingen over persoonlijkheid en opvoeding opnieuw tegen het licht te houden. Ik kan je van harte aanbevelen om haar boeken eens te lezen, erover na te denken en weer een tijdje weg te leggen. Besluit gaandeweg voor jezelf wat je gelooft en bouw daarop verder. Haar inzichten en alternatieve theorie over persoonlijkheidsontwikkeling staan in de boeken:

‘The Nurture Assumption’ (1998) en ‘No Two Alike’ (2006).